Petrol-BIST İlişkisi: Klasik Kuralın Yalanlandığı Yer
Bir ekonomist klişesi var: "Türkiye enerji ithalatçısıdır, petrol yükselirse cari açık büyür, enflasyon artar, borsa düşer." Mantıklı görünür. Ama son 5 yılın verisi tam tersini söylüyor: petrolün en yüksek olduğu dönemler, BIST'in en iyi performans gösterdiği dönemler. Bu yazı o çelişkiyi çözüyor — hem tarihsel hem güncel.
Bugün Brent 101.76 dolarda. Son 5 yılın 90. percentile'ının (99.88 dolar) hemen üzerinde. Yani sadece iki hafta önce de yüksekti ama bu hafta "ultra yüksek" rejimine girdi. Aynı dönemde BIST100 son bir ayda +%10.6 yukarıda, yıllık %53.9. Mantıksız mı? Tarihsel olarak tamamen mantıklı.
Tarihsel Korelasyon: İlişki Var mı, Yok mu?
Son 5 yıllık günlük getirilerde BIST-Brent korelasyonu:
| Pencere | TL Bazında BIST-Brent | USD Bazında BIST-Brent |
|---|---|---|
| Son 30 gün | -0.62 | -0.64 |
| Son 90 gün | -0.43 | -0.43 |
| Son 1 yıl | -0.22 | -0.22 |
| Son 3 yıl | -0.12 | -0.11 |
| 5 yıl | -0.05 | -0.02 |
Tablo çarpıcı bir şeyi söylüyor. 5 yıllık uzun pencerede ilişki pratik olarak sıfır (-0.05). BIST'in yapısal hareketi Brent'ten bağımsız. Ama son 30 günde keskin bir rejim değişimi olmuş — korelasyon -0.62'ye sıçramış. Bu sadece son haftalarda yaşanan ani bir örüntü; tarihsel normın dışında.
Bu rejim kaymasının üç olası açıklaması var: (i) İran savaşı dönemi petrolü yapay olarak yükselttiği için piyasa bunu "geçici enflasyon şoku" olarak okuyor ve Türkiye için negatif fiyatlıyor; (ii) BIST son 30 günde yabancı girişi ile yükselirken petrol aynı haftada çok hareketli olmuş — iki hareket aynı anda gerçekleşip sahte korelasyon üretmiş olabilir; (iii) Gerçek bir rejim değişimi başlamış — piyasa petrolü artık Türkiye için "kötü haber" olarak fiyatlıyor. Hangisi doğru, bunu ayırt etmek için tarihsel davranışa bakmak gerekiyor.
Petrol Rejimlerinde BIST: Koşullu Analiz
Ham korelasyon yanıltıcıdır çünkü enflasyon, yabancı akışı, faiz — hepsi birlikte oynar. Doğru soru şudur: Brent belirli bir seviyede olduğunda, BIST'in ileriye dönük 60 günlük, 6 aylık ve 1 yıllık getirisi nedir?
Son 5 yılın verilerinde Brent percentile bantlarına göre gruplandırma:
| Petrol Rejimi | Brent Bandı | Gün | BIST 60g (USD) | BIST 6A (USD) | BIST 1Y (USD) | 1Y Win |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Düşük | <74 USD | 398 | +%3.2 | +%1.1 | +%7.8 | %45 |
| Orta | 74-84 | 411 | +%0.2 | +%1.1 | +%10.7 | %60 |
| Yüksek | 84-100 | 277 | +%9.4 | +%10.2 | +%23.4 | %62 |
| Ultra Yüksek | >100 | 121 | +%12.9 | +%59.3 | +%65.9 | %100 |
Bu tablo tek başına tüm yazıyı özetler niteliktedir. Petrol ne kadar yüksekse BIST o kadar iyi performans vermiş — hem kısa vadede hem uzun vadede, hem TL bazında hem USD bazında (kur etkisi temizlenmiş).
En çarpıcı olan: Brent 100 doların üzerinde olduğu 121 günün her birinden 1 yıl sonra BIST daha yüksekte (win oranı %100), ortalama USD getirisi %65.9. Bu istatistik, "petrol yüksek → Türkiye kötü" ezberinin tam tersini matematiksel olarak kanıtlıyor.
Neden Böyle? Altındaki Mekanik
Bu ters görünen ilişkinin arkasında üç mekanik var.
Birincisi, petrol yükselişleri genellikle global likidite genişlemesi dönemleriyle çakışıyor. Petrol fiyatı bir vakumda yükselmez; ya enflasyon beklentisi ya jeopolitik risk ya da küresel büyüme itkisi ile yükselir. Enflasyon beklentisi yükselirken yatırımcılar gelişen piyasalara (emerging markets) kaçar. Türkiye de bu akışın hedefi olur. Yani "petrol yükselir" haberi aynı anda "EM'lere para gelir" haberini tetikliyor.
İkincisi, TL varlıkları enflasyon hedge'i olarak görülüyor. Pozitif reel faiz döneminde TL mevduatı yabancı yatırımcı için cazip; enflasyonun yükseldiği ortamda BIST hisseleri (özellikle perakende, holding, bankalar) nominal olarak şişer ve yabancının dönüşüm kuru lehine çalışır. Son üç yılda yabancı net girişi +%9 milyar dolar seviyesinde — bunun önemli bir kısmı petrol rallileriyle çakıştı.
Üçüncüsü, Türkiye'nin ihracat yapısı petrol fiyatına duyarlı değil ama yüksek enflasyon dönemleri sermaye çıkışına dayanıklı. Türkiye petrol ithalatçısıdır, evet; ama BIST'in değeri ithalat faturasıyla doğrudan bağlantılı değil. BIST, toplam yatırımcı akışı ve reel faiz dengesiyle hareket ediyor. Petrol şoku, USD/TRY'yi kısa vadede yukarı itse de uzun vadede BIST ona karşı pozitif reaksiyon veriyor.
Sektör Ayrımı: Kim Kazanıyor, Kim Kaybediyor?
BIST100 bir bütün olarak petrol yüksekken kazanıyor olabilir, ama sektörler arasında ciddi fark var. Son 90 günde her hissenin Brent ile korelasyonu:
Petrol yükseldiğinde kazananlar:
- TUPRS: +0.49 (rafineri — ham petrol marjı)
- PETKM: +0.36 (petrokimya)
- TKFEN: +0.05 (inşaat/mühendislik, nötr)
Petrol yükseldiğinde kaybedenler:
- PGSUS: -0.61 (havayolu — yakıt maliyeti)
- TAVHL: -0.58 (havaalanı — uçuş talebi azalıyor)
- THYAO: -0.55
- TTKOM, TCELL: -0.55, -0.41 (telekom — perakende gider şoku)
- AKBNK, YKBNK, VAKBN, GARAN: -0.53, -0.53, -0.53, -0.46 (bankalar hepsi!)
- MGROS: -0.48 (perakende — müşteri cebi daralır)
- FROTO: -0.37, DOAS: -0.30 (otomotiv — yakıt + ithalat)
İki şey ortaya çıkıyor. Birincisi, TUPRS ve PETKM petrolün yüksek olduğu dönemde BIST'in tek net kazananı. Bu TUPRS'ı son haftalarda Brent +%11 iken sadece +%0.67 yapması daha da ilginç kılıyor — tarihsel olarak pozitif korelasyon güçlüyken son dönem kırılmış. İkincisi, bankalar petrol yükselişine çok ciddi negatif reaksiyon veriyor — tüm büyük bankaların korelasyonu -0.41 ile -0.53 arası. Yani son 30 günlük BIST-Brent -0.62 korelasyonunun arkasındaki ana faktör bankaların petrole duyarlı oluşu. Enflasyon yükselir → TCMB sıkılaşma baskısına maruz kalır → bankalar marj endişesiyle satılır.
Şu Anki Konum: Anormal mi, Klasik mi?
Bugün Brent 101.76 USD ile tam "Ultra Yüksek" rejimin eşiğinde. Tarihsel örüntüye göre bu, BIST için uzun vadede çok olumlu bir bölge — 1 yıllık USD bazlı medyan getiri %65.9, win oranı %100. Ama son 30 günlük korelasyonun -0.62'ye kadar düşmüş olması, piyasanın şu an bu tarihsel örüntüyü izlemediğini gösteriyor. Neden?
Çünkü bu sefer bazı şeyler farklı. Petrol yükselişi bir "global büyüme" sinyali değil, bir savaş primidir — İran-ABD çatışması ve Hürmüz Boğazı gerginliği. Bu tür primler genelde geçicidir; barış görüşmeleri başarılı olursa fiyat hızla düşebilir. Aynı zamanda TCMB, 22 Nisan PPK'sında faizi sabit tutarak hafif şahin bir sinyal verdi — piyasa bunu "bankalar için olumsuz" okuyor. Bu iki faktör bir araya gelince son 30 günlük "petrol yükselir, BIST düşer" rejimi oluştu.
Ne Çıkarım Yapılır?
İlk çıkarım: "Petrol yükselir, BIST düşer" klişesi uzun vadede yanlış. Son 5 yılda 121 gün petrol 100 doların üstündeydi ve bu günlerin hepsinin ardından 1 yıl içinde BIST USD bazında yukarıda kapattı. Ezber bozan bir istatistik.
İkinci çıkarım: Kısa vadeli korelasyonlar yanıltıcıdır. Son 30 günde -0.62 gösterirken 5 yıllık pencerede -0.05. Yatırımcının uzun ufuklu bakması bu farkı görmeye yardımcı olur.
Üçüncü çıkarım: Sektör seçimi kritik. Petrol yüksekken TUPRS ve PETKM kazanır; havayolları, bankalar, perakende kaybeder. Portföyde denge kurulacaksa bu ayrım dikkate alınmalı. TUPRS'ın son haftalardaki "Brent rallisine katılmama" anomalisi yakınsama için yukarı ayak izi olabilir.
Dördüncü çıkarım: Bu sefer farklı mı? Belki. Savaş primi geçici olursa klasik "petrol yüksek → BIST iyi" rejimi geri gelir. Savaş uzarsa ve petrol yapısal olarak yüksek kalırsa piyasa bunu enflasyon sorunu olarak fiyatlayabilir. Bu riskin olduğu kabul edilirse pozisyon boyutu buna göre ayarlanabilir.
Sonuç
Türkiye'nin enerji ithalatçısı olduğu doğru. Petrolün yüksek olmasının cari açığı genişlettiği doğru. Ama bu mikro gerçeklerin mekanik olarak "BIST düşer" sonucuna çıkması tarihsel veri tarafından reddediliyor. Son 5 yılın koşullu istatistikleri, petrolün yüksek olduğu dönemlerin BIST için en kazandıran dönemler olduğunu söylüyor. Son 30 günlük negatif korelasyon istisnai bir rejim — klasik değil. Uzun vadeli bir yatırımcı için bu veri, "petrol yükselirse borsadan kaçmak" içgüdüsünün matematiksel dayanağı olmadığını söylüyor. Gerçek mesele sektör seçimi ve süreye tahammül.
Bu analiz tarihsel veriye dayalı bir örüntü çalışmasıdır; yatırım tavsiyesi değildir. Geçmiş performans geleceğin garantisi değildir, özellikle makro rejim değişiklikleri yaşandığı dönemlerde.
